Sistemska porodična terapija je psihoterapijski pravac koji sagledava porodicu kao živi sistem u konstantnoj promeni, a individualne ponašajne obrasce u velikoj meri kao proizvod sistema kome pripada. Povezanost između psihičkog stanja pojedinca i stanja u porodici, njenih odnosa, bliskosti i lojalnosti, datira još od samih početaka porodične terapije četrdesetih godina prošlog veka. I mada je od svojih početaka doživela značajne modifikacije, osnovno usmerenje na međuzavisnost članova ostaje aktuelno i danas.

Nastala kao spoj uticaja sa više strana (socijalna psihijatrija, socijalni rad, porodična edukacija i seksualna terapija), porodična terapija je bila generički naziv za heterogenu grupu pristupa koja u fokus stavlja vezu između intrapsihičkog (unutrašnji procesi i ponašanje pojedinca) i interpersonalnog (relacije-odnos između ljudi u kontekstu u kome žive).

Teorijski se nastavlja na psihoanalitičku misao koja naglašava značaj ranih porodičnih relacija za formiranje ličnosti, teoriju učenja koja zastupa ideju da je ljudsko ponašanje naučeno kroz procese uslovljavanja, potkrepljivanja i oponašanja modela, ali i opštu teoriju sistema i kibernetiku koje su iznedrile neke od najznačajnijih koncepata i intervencija u savremenoj praksi. Teorija komunikacije, teorija igra i neuropsihologija, takođe su značajno uticali na sistemsko mišljenje u godinama koje slede.

Ono što bismo mogli da označimo kao „radikalni zaokret“ u odnosu na većinu dotadašnjih pristupa lečenju usmerenih na pojedinca, jeste uzimanje cele porodice kao jedinice izučavanja i tretmana i prevashodnu zainteresovanost za interpersonalno. Spajanje socijalnog i razvojnog konteksta jedna je od ključnih prednosti ove misli koja omogućava psihosocijalni pristup. Iako je okvir razmišljanja uvek sistem, ovaj pravac se od samog početka primenjuje kako u radu sa porodicama kao klijentima, tako i u radu sa pojedincima. Zajedničko za oba terapijska konteksta jeste usmerenost na širu sliku i sistemsku uzročnost ponašanja članova. I mada je osnovna teorijska pretpostavka međuzavisnost članova porodice na biološkom, psihološkom i socijalnom planu, metod je primenljiv i u drugim operativnim emocionalnim sistemima, poput radnog kolektiva, organizacije i sl.

Sistemska porodična terapija je usmerena na promenu u interakcijskom metodu, pa se tako ponašanje članova porodice razume kao proizvod sistema koji funkcioniše po principu cirkularne uzročnosti: svako ponašanje, uključujući i simptomatsko, sagledava se u kontekstu njegove veze sa celokupnim sistemom. Ponašanje jednog člana izaziva određeno ponašanje ostalih, koje povratno utiče na nosioca simptoma, izazivajući novo ponašanje. Njegov smisao i značaj ne može se razumeti bez pridavanja pažnje okviru u kom se dešava.

Primarni terapijski cilj je promena sistema transakcija u cilju otklanjanja psiholoških ili psihijatrijskih problema. Transakcija, za razliku od interakcije, podrazumeva i relaciju u istorijskom kontekstu. Transgeneracijski prenosi tako dodatno dobijaju na značaju kao tema. Međutim, iako se bavi prošlošću i uvažava njen značaj, ovaj pravac je u najvećoj meri usmeren na ovde i sada. Pitanje zašto je problem nastao, menja se istraživanjem pitanja – kako je nastao, kako se održava, usložnjava, traje i čemu služi?

Šta je porodica?

Porodica je otvoreni sistem sastavljen od delova koji su u neprekidnoj interakciji, definisan implicitnim i eksplicitnim granicama i pravilima ponašanja. Svaka porodica prolazi kroz svoje životne cikluse i razvojne faze, ali je istovremeno i deo istorijske vertikale koju karakteriše transgeneracijski prenos obrazaca funkcionisanja. Stres koji pogađa jedan njen deo, zahtev je za adaptacijom čitavog sistema. Način na koji porodica odgovara (ili ne odgovara) na stres, polazna je tačka za razumevanje njene dinamike funkcionisanja, ali i izolovanih simptomatskih ponašanja njenih članova.

Da bismo bolje razumeli pojedinačni problem, moramo stalno razmišljati o kontekstu u kom se on javlja.

Kako komuniciramo?

Ljudi komuniciraju na više nivoa od prosto verbalnog, pa tako poruke koje šaljemo jedni drugima mogu biti i često jesu višeznačne. Digitalna komunikacija podrazumeva izgovorene ili napisane jednoznačne poruke, dok analoška podrazumeva sve aspekte verbalne i neverbalne komunikacije. Kako se svaka komunikacija sastoji iz sadržaja i relacije, način obraćanja, govor tela, intonacija i gestikulacija su makar podjednako važni kao i sadržaj informacije koja nam se upućuje. Uvažavajući sve pomenute aspekte komuniciranja, otvaramo prostor za alternativno shvatanje prirode odnosa i poruka koje se upućuju.

Kako izgleda terapija?

Svaka seansa traje sat vremena, a terapijski kontekst i ciljevi se definišu na samom početku terapije. Metafore, lične refleksije, paradoksalne intervencije, humor i kolaborativni, pre nego hijerarhijski pristup deo su sistemsko porodičnog terapijskog rada. Zavisno od ličnog stila terapeuta, intervencije mogu biti više ili manje direktne. Interpersonalna konstrukcija koja se događa na seansi, a u okviru koje terapeut i klijent zajedno dolaze do alternativnih načina opisa događaja, povezivanja ponašanja i događaja, omogućava klijentu da lakše stupi u kontakt sa sopstvenim resursima i tako izazove novine u odnosu na prošlo iskustvo. Na taj način, zajedničkim radom se dolazi do nove dimenzije u poimanju sebe i svojih problema, ali i izvora alternativnog delanja i doživljavanja.